Hát trống quân Đức Bác là một hình thức diễn xướng dân gian độc đáo, gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân vùng ven sông Lô. Không chỉ là những câu hát giao duyên mộc mạc, Trống quân Đức Bác còn chứa đựng những giá trị về lịch sử, tín ngưỡng, phong tục và sinh hoạt cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Làng Đức Bác có tên nôm là làng Kẻ Nép, thuộc xã Sông Lô, tỉnh Phú Thọ. Nơi đây có tục hát trống quân đặc sắc bằng những câu thơ lục bát.

Đây là hình thức hát giữa hai làng Đức Bác và các cô gái phường xoan diễn ra ở bến đò Đức Bác vào 3 ngày đầu tháng Giêng hàng năm. Thông thường hát trống quân ở đồng bằng Bắc Bộ có 3 phần: Thăm hỏi dò xét quê quán tên tuổi, xe kết trao đổi tâm tình và chia tay. Nhưng ở trống quân Đức Bác không có phần hát chia tay vì sau khi hát 2 phần đầu, người hát sẽ về đình tổ chức hát thờ theo thể thức hát Xoan.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Trống quân Đức Bác được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019, thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian. Di sản hình thành và phát triển trong mối quan hệ văn hóa giữa cộng đồng, hình thức hát giữa hai làng Đức Bác và các cô gái phường xoan diễn ra ở bến đò Đức Bác vào 3 ngày đầu tháng Giêng hàng năm. Thông thường hát trống quân ở đồng bằng Bắc Bộ có 3 phần: Thăm hỏi dò xét quê quán tên tuổi, xe kết trao đổi tâm tình và chia tay. Nhưng ở trống quân Đức Bác không có phần hát chia tay vì sau khi hát 2 phần đầu, người hát sẽ về đình tổ chức hát thờ theo thể thức hát Xoan. Từ bến nước, cuộc hát tiếp tục trên đường làng và kết thúc trước cửa đình. Vì thế, không gian diễn xướng của Trống quân Đức Bác không bó hẹp trên sân khấu mà gắn trực tiếp với bến sông, con đường làng, đình làng và cộng đồng dân cư.

Độc đáo tục hát đón đào

Một nét đặc sắc của Trống quân Đức Bác là tục “đón đào”. Theo lệ truyền thống, trai làng Đức Bác mang trống ra bến sông đón các đào Xoan từ bên kia sông Lô sang dự hội. Từ bến sông, cuộc hát đối đáp diễn ra trên hành trình về làng và kết thúc tại không gian đình, đền. Chiếc trống nhỏ được đeo trước ngực người hát, tạo nhịp cho lời ca. Tiếng trống không quá mạnh nhưng có vai trò quan trọng trong việc giữ nhịp và tạo nên âm hưởng đặc trưng của cuộc hát. Các hình thức diễn xướng tiêu biểu gồm hát đón đào, hát mó cá và hát đúm. Trong đó, hát đúm thể hiện rõ tính giao duyên với những câu hát đối đáp linh hoạt, đòi hỏi người hát vừa thuộc làn điệu truyền thống vừa có khả năng ứng khẩu nhanh nhạy. Lời hát thường sử dụng những hình ảnh gần gũi với cuộc sống như sông nước, cây cỏ, lao động và tình cảm nam nữ. Qua những câu hát mộc mạc nhưng giàu hình ảnh, người hát thể hiện sự thông minh, duyên dáng và tình cảm của mình.

Gắn với lễ hội và tín ngưỡng cộng đồng

Trống quân Đức Bác gắn bó mật thiết với lễ hội Khai xuân cầu đinh của cộng đồng. Những cuộc hát đầu xuân không chỉ nhằm vui chơi, giao duyên mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, mùa màng thuận lợi, gia đình hạnh phúc và cộng đồng thịnh vượng. Theo quan niệm truyền thống, những cuộc hát giao duyên còn góp phần tạo nên không khí vui tươi, cầu mong sự sinh sôi, phát triển. Chính vì vậy, Trống quân Đức Bác vừa mang giá trị nghệ thuật vừa gắn với tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp.

Đặc biệt, di sản phản ánh rõ mối quan hệ cộng đồng giữa Đức Bác và Phù Ninh. Hai bên sông Lô không chỉ giao lưu trong đời sống thường ngày mà còn gặp gỡ trong những ngày hội, tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt được duy trì qua nhiều thế hệ.

Giữ gìn tiếng hát cho thế hệ mai sau

Trải qua những biến động của lịch sử, Trống quân Đức Bác từng có thời điểm bị gián đoạn. Tuy nhiên, các nghệ nhân và người dân địa phương đã nỗ lực ghi nhớ, truyền dạy và phục hồi những bài bản truyền thống. Các câu lạc bộ Trống quân Đức Bác được thành lập, tạo môi trường để những người yêu thích di sản cùng luyện tập và biểu diễn. Việc truyền dạy cho thế hệ trẻ cũng được chú trọng nhằm giúp các em hiểu về nguồn gốc, cách hát, nhạc cụ và không gian diễn xướng của di sản. Đây là yếu tố quan trọng để Trống quân Đức Bác không chỉ tồn tại như một tiết mục biểu diễn mà tiếp tục là một sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Trong quá trình bảo tồn, việc giữ nguyên giá trị cốt lõi của di sản cần được đặt song song với việc thích ứng với đời sống hiện đại. Những hình thức trình diễn mới có thể giúp Trống quân tiếp cận đông đảo công chúng, nhưng bến sông, đình làng, tiếng trống và lối hát đối đáp vẫn là những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của Đức Bác.

Trống quân Đức Bác trong không gian Phú Thọ mới

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực Đức Bác thuộc xã Sông Lô, tỉnh Phú Thọ. Đây là một không gian mới về mặt hành chính nhưng không làm thay đổi nguồn gốc hay giá trị của di sản. Việc tỉnh Phú Thọ mới có thêm nhiều di sản văn hóa của vùng Vĩnh Phúc trước đây tạo điều kiện để Trống quân Đức Bác được kết nối với các loại hình văn hóa đặc sắc khác, qua đó mở rộng hoạt động bảo tồn, quảng bá và phát triển du lịch văn hóa.

Đặc biệt, với vị trí bên sông Lô và sự kết nối ngày càng thuận lợi giữa khu vực Đức Bác với Việt Trì và các địa phương lân cận, Trống quân Đức Bác có nhiều cơ hội trở thành một điểm nhấn trong các chương trình trải nghiệm văn hóa cộng đồng của tỉnh.