Trong kho tàng văn hóa dân gian của người Sán Dìu, Soọng cô là một hình thức dân ca trữ tình đặc sắc, gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt, lao động và tình cảm của cộng đồng. Qua những câu hát đối đáp giàu hình ảnh, Soọng cô không chỉ thể hiện tâm tư, tình cảm của người hát mà còn lưu giữ những phong tục, tập quán, quan niệm sống và nét đẹp văn hóa truyền thống của người Sán Dìu.

Theo ngôn ngữ Sán Dìu, ‘Soọng’ có nghĩa là hát, ‘Cô’ có nghĩa là ca; Soọng cô vì thế có thể hiểu là hình thức ca hát của người Sán Dìu. Lời ca Soọng cô được lưu truyền qua nhiều thế hệ bằng cả phương thức truyền khẩu và các sách hát cổ. Người hát thường phải ghi nhớ nhiều bài, nhiều câu hát để lựa chọn, vận dụng phù hợp với hoàn cảnh và nội dung đối đáp. Chính sự kết hợp giữa những bài bản có sẵn và khả năng ứng khẩu linh hoạt đã tạo nên sức sống đặc biệt cho Soọng cô. Soọng cô thường được thực hành trong những dịp nông nhàn, ngày hội, ngày Tết, giao lưu giữa các làng và trong những cuộc gặp gỡ cộng đồng. Đây là không gian để mọi người cùng trò chuyện, giao lưu và thể hiện tình cảm thông qua lời ca. Đặc biệt, hình thức hát giao duyên giữa nam và nữ tạo nên nét hấp dẫn riêng của Soọng cô.

Các cuộc hát thường diễn ra theo trình tự từ làm quen, thăm hỏi đến giao duyên và tiễn bạn. Khi có khách đến chơi, chủ và khách có thể dùng lời hát để chào hỏi, xin phép, làm quen; sau đó những câu hát được nối tiếp bằng các nội dung về quê hương, gia đình, tình cảm, cuộc sống và những ước vọng tốt đẹp. Khi cuộc hát kết thúc, những lời ca tiễn bạn thường thể hiện sự lưu luyến, bịn rịn và mong muốn có dịp gặp lại. Nội dung Soọng cô rất phong phú, phản ánh nhiều mặt của đời sống cộng đồng. Đó là những lời hát về tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, quê hương, làng bản; những câu hát thăm hỏi, chúc tụng; đồng thời có cả những bài ca ngợi lao động sản xuất, đề cao đức tính cần cù, chăm chỉ và phê phán thói lười biếng. Vì vậy, Soọng cô vừa mang giá trị giải trí, giao lưu, vừa góp phần giáo dục những chuẩn mực ứng xử và quan niệm sống tốt đẹp trong cộng đồng.

Một nét đặc biệt của Soọng cô là khả năng vận dụng linh hoạt vốn lời ca trong đối đáp. Người hát phải thuộc nhiều bài, nhiều câu hát và biết lựa chọn, kết nối, ứng tác cho phù hợp với hoàn cảnh cũng như lời hát của đối phương. Chính sự linh hoạt đó khiến mỗi cuộc hát trở thành một cuộc giao lưu sinh động, không hoàn toàn giống nhau và đòi hỏi người tham gia phải có vốn ca từ phong phú cùng khả năng ứng tác tốt. Soọng cô là tiếng hát của đời sống nên ngôn ngữ trong lời ca mang vẻ mộc mạc, gần gũi, giàu hình ảnh và đậm chất dân gian. Những hình ảnh quen thuộc của thiên nhiên, làng bản, cuộc sống lao động được đưa vào câu hát một cách tự nhiên, qua đó thể hiện tâm hồn chân chất, tình cảm và cách nhìn cuộc sống của người Sán Dìu.

Về nghệ thuật, Soọng cô nổi bật bởi lối diễn xướng đối đáp trực tiếp, trong đó lời ca thường được sử dụng để hỏi – đáp, bộc lộ tình cảm, trao đổi tâm tư và gửi gắm những mong ước về cuộc sống. Giai điệu nhìn chung mềm mại, trữ tình, dễ nhớ, dễ truyền dạy và có khả năng tạo nên sự gắn kết giữa những người tham gia. Theo kết quả khảo sát được công bố, kho tàng Soọng cô có khoảng gần 1.000 bài hát. Không chỉ tồn tại trong những cuộc hát giao duyên, Soọng cô còn hiện diện trong các không gian văn hóa cộng đồng. Những câu lạc bộ Soọng cô được thành lập tại các địa bàn có đông người Sán Dìu sinh sống, tạo môi trường để nghệ nhân, hội viên và thế hệ trẻ cùng thực hành, truyền dạy và giao lưu. Đây là một trong những cách thức quan trọng góp phần duy trì sức sống của di sản trong đời sống đương đại.

Hát Soọng cô của người Sán Dìu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian, theo Quyết định số 4069/QĐ-BVHTTDL ngày 30/10/2018. Ngày nay, bên cạnh việc duy trì các hình thức hát truyền thống, cộng đồng người Sán Dìu và các câu lạc bộ Soọng cô đang tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ, tổ chức giao lưu, biểu diễn trong các sự kiện văn hóa và lễ hội. Những hoạt động này góp phần đưa Soọng cô từ không gian sinh hoạt truyền thống đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo thêm một sản phẩm văn hóa đặc sắc phục vụ phát triển du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và đời sống cộng đồng, Hát Soọng cô của người Sán Dìu không chỉ là những câu hát giao duyên mộc mạc mà còn là nơi lưu giữ tiếng nói tâm hồn, tình cảm và bản sắc của một cộng đồng dân tộc. Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, những câu hát Soọng cô vẫn ngân vang như một sợi dây kết nối các thế hệ, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa các dân tộc trên vùng đất Phú Thọ.