Tháp Bình Sơn là Di tích Quốc gia đặc biệt kiến trúc nghệ thuật, còn gọi là tháp Then nằm trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh thuộc thôn Bình Sơn, xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ là công trình kiến trúc tiêu biểu của nghệ thuật chùa tháp thời Lý – Trần ở Việt Nam, đồng thời là ngọn tháp đất nung thời Trần cao nhất còn được bảo tồn đến ngày nay. Với hình khối thanh thoát, đường nét mềm mại cùng hệ thống hoa văn trang trí phong phú, tinh xảo, tháp Bình Sơn là một di tích lịch sử – nghệ thuật có giá trị đặc biệt, góp phần làm nên diện mạo độc đáo của kiến trúc Phật giáo Việt Nam thời trung đại. Tháp còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như tháp Then, tháp chùa Then hay tháp chùa Vĩnh Khánh. Đây là công trình được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2015.

Đây là ngôi tháp cao nhất, nguyên vẹn nhất và là di tích điển hình của Phú Thọ, thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, các nhà khoa học và là cây tháp bằng đất nung xưa nhất hiện còn lại ở miền Bắc nước ta. Theo các nhà nghiên cứu, khi mới xây dựng tháp có 13 tầng, trên đỉnh có hình búp sen tạo dáng vút lên trời xanh, hiện nay tháp chỉ còn 11 tầng tháp và 1 tầng bệ cao khoảng 16,5m. Công trình có bình đồ hình vuông, càng lên cao càng thu nhỏ dần, tạo nên dáng vẻ thanh thoát, cân đối. Mỗi cạnh của tầng dưới cùng dài khoảng 4,45m. Tháp được xây dựng từ khoảng 13.200 viên gạch nung với hai dạng chính là gạch vuông và gạch chữ nhật. Phần chân bệ sử dụng loại “gạch khẩu” hình chữ nhật với nhiều kích thước khác nhau; bên ngoài thân tháp được ốp bằng những viên gạch hình hộp, trên đó trang trí nhiều loại hoa văn phong phú, được thiết kế phù hợp với đặc điểm kiến trúc của từng tầng. Lòng tháp không xây kín hoàn toàn mà để một khoảng rỗng nhỏ ở trung tâm. Một trong những nét độc đáo của tháp Bình Sơn nằm ở kỹ thuật chế tác và lắp ghép gạch của các nghệ nhân xưa. Gạch được nung ở nhiệt độ cao, có độ bền chắc đặc biệt. Để các viên gạch có thể liên kết chặt chẽ, tạo thành một công trình cao tầng mà không phụ thuộc hoàn toàn vào vôi, vữa, người xưa đã sáng tạo kỹ thuật chế tác gạch có mấu, có gờ, giúp các viên gạch ăn khớp và giữ lấy nhau khi được lắp đặt. Kỹ thuật “xây gạch khẩu” được thể hiện rõ ở phần chân bệ, cho thấy trình độ xây dựng và sự khéo léo đáng kinh ngạc của các nghệ nhân thời Trần.

Phần chân tháp được tạo thành bởi nhiều vành đai cánh sen xếp chồng lên nhau, tạo cảm giác như toàn bộ công trình đang vươn lên từ một đóa sen lớn – hình tượng giàu ý nghĩa trong nghệ thuật Phật giáo. Từ bệ tháp đến hết tầng hai, với chiều cao khoảng 6 m, là khu vực được trang trí công phu và tinh xảo nhất. Những họa tiết như cánh sen, hoa cúc, hoa chanh và hình rồng chạm nổi với sừng và thân cuộn tròn được thể hiện sinh động, tạo nên vẻ đẹp vừa trang nghiêm vừa giàu sức sống. Hệ thống hoa văn trên tháp Bình Sơn không chỉ phong phú về chủ đề mà còn được bố trí hài hòa theo từng tầng, tuân theo nguyên tắc càng lên cao, mức độ trang trí càng giản lược. Từ tầng thứ ba trở lên, các họa tiết được tiết chế, chủ yếu là những dải hoa chanh, hoa cúc tạo thành đường diềm, vừa tăng tính thẩm mỹ, vừa tạo sự phân tầng rõ nét cho công trình. Những ô cửa hình tò vò ở bốn mặt tháp cũng góp phần tạo nên nhịp điệu kiến trúc đặc trưng, đồng thời giúp nhận biết kết cấu các tầng của tháp.

          Qua nhiều thế kỷ tồn tại, tháp Bình Sơn vẫn cho thấy trình độ cao của nghệ thuật kiến trúc và kỹ thuật xây dựng thời Trần. Từ cách tạo hình, nung và lắp ghép gạch đến nghệ thuật chạm khắc, trang trí hoa văn, tất cả đều thể hiện sự tài hoa, sáng tạo và kỹ thuật điêu luyện của những người thợ xưa. Với những giá trị độc đáo về kiến trúc, mỹ thuật và lịch sử, tháp Bình Sơn không chỉ là một công trình kiến trúc cổ đặc sắc mà còn là minh chứng sinh động cho sự phát triển rực rỡ của nghệ thuật Việt Nam thời Lý – Trần. Du khách đến tháp Bình Sơn, lễ chùa Vĩnh Khánh sẽ được nghe kể nhiều truyền thuyết thú vị và hấp dẫn.