Sơn Đông là vùng đất có lịch sử, văn hóa lâu đời, lưu giữ nhiều di tích, tín ngưỡng và phong tục truyền thống. Trong hệ thống di sản văn hóa của địa phương, Đền thờ Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn là một địa điểm tiêu biểu, gắn với cuộc đời và sự nghiệp của vị danh tướng thời Lê Sơ.

Đền tọa lạc tại thôn Đa Cai, xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ, thờ Tả Tướng Quốc Trần Nguyên Hãn – vị danh tướng có công lớn phò Lê Lợi đánh đuổi quân Minh, góp phần giải phóng đất nước vào thế kỷ XV. Đền được dựng trên một khu đất bằng phẳng, rộng rãi và cao ráo. Tương truyền, đây chính là nơi từng đặt phủ đệ của Trần Nguyên Hãn. Trải qua thời gian, ngôi đền đã nhiều lần được tu sửa, tôn tạo, đặc biệt kiến trúc hiện còn mang những đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn.

Đền được xây dựng theo kiểu chữ “Đinh”, bao quanh là hệ thống tường tạo thành khuôn viên vuông vắn theo dạng chữ “Điền”. Tổng thể di tích gồm ba hạng mục chính: cổng đền, nhà tiền tế và hậu cung. Kiến trúc hiện còn mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn với đặc trưng đục trơn, bào nhẵn, đường nét tương đối giản dị, không quá cầu kỳ nhưng vẫn tạo được vẻ trang nghiêm, cổ kính. Không chỉ có giá trị về lịch sử và kiến trúc, di tích còn gắn với những câu chuyện dân gian và các hiện vật được người dân địa phương lưu truyền qua nhiều thế hệ, tiêu biểu là thanh gươm và phiến đá mài gươm gắn với truyền thuyết về Trần Nguyên Hãn.

Theo chuyện kể của nhân dân địa phương, vào thời kỳ đất nước chịu ách đô hộ của nhà Minh, Trần Nguyên Hãn khi ấy còn trẻ. Do cha mẹ lên khai hoang, lập trại ở vùng đất Sơn Đông, ông thường ngày vẫn cùng gia đình làm ruộng, cày cấy. Trong một lần đi cày tại khu vực nương Gò Rạch, ông tình cờ cày lên một thanh sắt dài có hình dáng giống một thanh gươm. Từ đó, mỗi đêm ông đem thanh gươm ra mài trên một phiến đá lớn bên bờ ao Son. Vì vậy, phiến đá được người dân gọi là “đá mài gươm”.Trên mặt đá còn có một vết lõm hình dáng như vết chém, tương truyền là dấu tích Trần Nguyên Hãn thử gươm.

Thanh gươm sau đó luôn được Trần Nguyên Hãn mang theo bên mình. Tương truyền, trong một lần tình cờ gặp một ông chủ bè ở cửa sông Phú Hậu, ông được tặng một thanh gỗ có hình dáng như chuôi gươm, được vớt từ dưới lòng sông. Khi thử lắp lưỡi gươm vào chuôi gỗ, hai bộ phận vừa khít với nhau. Từ đó, thanh gươm trở thành vật gắn bó với Trần Nguyên Hãn trong những năm tháng chiến đấu. Tương truyền, thanh gươm huyền thoại ấy đã đồng hành cùng ông trong nhiều chiến tích, góp phần làm nên những chiến công của vị danh tướng – một trong những công thần khai quốc tiêu biểu của triều Lê. Dân gian còn lưu truyền rằng về sau, Tôn Thất Thuyết từng mượn thanh gươm này để mang đi Cần Vương chống thực dân Pháp.

Đối với phiến đá mài gươm, sau một thời gian dài bị phù sa sông Lô vùi lấp, ngày 12 tháng 1 năm 1998, người dân thôn Đa Cai phát hiện phiến đá nằm ở độ sâu khoảng 2 m, nghiêng về phía ao sen. Phiến đá có chiều dài khoảng 2,49 m, rộng khoảng 1,6 m, dày khoảng 0,4 m và nặng khoảng 2 tấn. Sau khi được phát hiện, chính quyền cùng nhân dân xã Sơn Đông đã tổ chức trục vớt, đưa phiến đá về đặt trong khuôn viên Đền thờ Tả Tướng Quốc để gìn giữ và phục vụ việc tham quan, tìm hiểu.

Ngày nay, Đền thờ Tả Tướng Quốc Trần Nguyên Hãn không chỉ là nơi tưởng niệm vị danh tướng có công với đất nước mà còn là địa chỉ lưu giữ những câu chuyện, truyền thuyết và dấu tích gắn với lịch sử vùng đất Sơn Đông. Những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc cùng các hiện vật và truyền thuyết dân gian nơi đây góp phần làm phong phú thêm hệ thống di sản của Phú Thọ, đồng thời trở thành điểm đến có ý nghĩa đối với những du khách mong muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và truyền thống yêu nước của dân tộc.