Địa điểm: Xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.
Di sản: Lễ hội truyền thống xã Đại Đồng – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Không gian chính: Đình Bích Đại, miếu Đồng Vệ và đình Đồng Vệ.
Nét đặc sắc: Hội Trâu rơm – Bò rạ (Trình nghề), lễ rước kiệu, tế lễ và các hoạt động hội truyền thống.

Về xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ, du khách không chỉ bắt gặp một vùng quê giàu truyền thống lịch sử, văn hóa mà còn có dịp tìm hiểu một lễ hội dân gian đặc sắc đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đó là Lễ hội truyền thống Đại Đồng, lễ hội gắn với cộng đồng cư dân hai làng Bích Đại và Đồng Vệ xưa, nay thuộc xã Vĩnh Hưng.

Trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, địa danh này thuộc xã Đại Đồng, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc. Theo đơn vị hành chính hiện nay, xã Đại Đồng cùng các xã Nghĩa Hưng và Yên Lập được hợp nhất thành xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ. Vì vậy, khi giới thiệu lễ hội theo địa danh hiện hành, có thể xác định: Lễ hội truyền thống Đại Đồng, xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ.

Không chỉ là một ngày hội đầu xuân, Lễ hội Đại Đồng là một chuỗi thực hành văn hóa gồm nghi lễ, rước kiệu, tế lễ, trình nghề, trò diễn dân gian và các hoạt động cộng đồng. Những giá trị ấy đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1735/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021.

Lễ hội từ mạch nguồn văn hóa của hai làng Bích Đại và Đồng Vệ

Lễ hội truyền thống Đại Đồng hình thành từ đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân Bích Đại và Đồng Vệ. Qua thời gian, hai cộng đồng làng xã cùng phụng thờ một vị Thành hoàng và duy trì hệ thống nghi lễ, hội lệ gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp cũng như đời sống tinh thần của người dân.

Trung tâm của không gian lễ hội là hệ thống các di tích gồm đình Bích Đại, miếu Đồng Vệ và đình Đồng Vệ. Đây cũng là những không gian diễn ra các nghi lễ quan trọng của lễ hội, tạo thành một chỉnh thể văn hóa gắn kết giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng, kiến trúc đình làng và sinh hoạt cộng đồng.

Điểm đặc biệt của lễ hội là dù trải qua nhiều biến động của lịch sử, những thực hành văn hóa cơ bản vẫn được cộng đồng gìn giữ, trao truyền. Người dân không chỉ tham gia với tư cách người dự hội mà chính là chủ thể sáng tạo, thực hành và truyền nối di sản.

Tưởng nhớ vị Thành hoàng có công với dân, với nước

Hạt nhân tín ngưỡng của lễ hội là việc phụng thờ Bán Thiên Đại Vương Đinh Thiên Tích, vị Thành hoàng được truyền tụng là một tướng tài thời Hùng Vương thứ 6. Theo truyền thuyết dân gian, ông có công giúp vua Hùng đánh đuổi giặc Ân, giữ yên bờ cõi. Sau chiến thắng, ông còn dạy nhân dân nhiều nghề nghiệp và phương thức sản xuất nông trang như cày ruộng, cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm… Vì vậy, hình tượng vị Thành hoàng không chỉ gắn với việc bảo vệ đất nước mà còn gắn với việc dạy dân làm ăn, xây dựng cuộc sống no đủ.

Chính câu chuyện về vị Thành hoàng đã tạo nên chiều sâu ý nghĩa cho các nghi lễ và trò diễn trong lễ hội. Trong đó, đặc biệt nhất là Lễ hội Trâu rơm – Bò rạ, hay còn gọi là hội Trình nghề, tái hiện những nghề nghiệp và hoạt động sản xuất nông nghiệp của cư dân xưa. Qua lễ hội, người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với vị Thành hoàng, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia súc sinh sôi, cuộc sống bình an và thịnh vượng.

Độc đáo Lễ hội Trâu rơm – Bò rạ

Một trong những nét đặc sắc nhất của Lễ hội truyền thống Đại Đồng là hội Trâu rơm – Bò rạ, được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng, trong không khí đầu xuân. Vào dịp này, những con trâu, bò được làm từ rơm, rạ được người dân chuẩn bị công phu. Các mô hình được tập hợp từ các tổ dân cư của hai làng Bích Đại và Đồng Vệ xưa, sau đó tham gia trình diễn tại không gian lễ hội. Những con trâu, bò rơm không đơn thuần là đạo cụ của một trò diễn dân gian. Chúng gợi lại hình ảnh nền nông nghiệp truyền thống, khi con trâu giữ vị trí đặc biệt trong đời sống sản xuất của người nông dân Việt Nam.

Trong tiếng trống hội, giữa không khí tưng bừng của ngày đầu năm, những màn trình diễn trâu rơm, bò rạ tạo nên một bức tranh sinh động về đời sống nông nghiệp xưa. Người xem không chỉ thưởng thức một trò diễn độc đáo mà còn có thể hình dung cách người xưa gửi ước vọng mùa màng, chăn nuôi và cuộc sống no đủ vào lễ hội. Vì thế, hội Trâu rơm – Bò rạ vừa mang tính vui chơi, trình diễn, vừa có giá trị như một “ký ức sống” về nền văn minh nông nghiệp của cư dân vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ.

Lễ rước kiệu – nghi lễ thiêng liêng của cộng đồng

Nếu hội Trâu rơm – Bò rạ mang màu sắc trình diễn dân gian thì lễ rước kiệu lại là phần nghi lễ trang nghiêm, tạo nên vẻ uy nghi đặc biệt của Lễ hội Đại Đồng. Theo lệ truyền thống, lễ rước kiệu được tổ chức vào ngày 20 tháng Giêng, gắn với ngày sinh của Thánh. Trong lịch sử, cộng đồng còn duy trì một kỳ rước khác vào ngày mùng 10 tháng Chín, gắn với truyền tích Thánh xuất cung xem xét đời sống dân tình.

Công việc chuẩn bị cho lễ rước bắt đầu từ trước ngày hội. Những người đảm nhiệm vai trò chủ tế, quan viên tế được lựa chọn trong cộng đồng dựa trên những tiêu chí về tuổi tác, sức khỏe, đạo đức và đời sống gia đình. Đội khiêng kiệu cũng được lựa chọn kỹ càng, thể hiện sự coi trọng của cộng đồng đối với nghi lễ thiêng liêng. Trước ngày rước, các nghi thức như làm lễ cúng thần, lau rửa ngai kiệu, chồng kiệu, phong cờ, phong y và cáo yết được thực hiện nhằm xin phép Thành hoàng cho nhân dân mở hội. Khi đoàn rước bắt đầu hành trình, cờ thần, chấp kích, tàn lọng, chiêng trống và kiệu Thánh tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa náo nức. Đây là một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của lễ hội Đại Đồng.

Hành trình rước Thánh giữa không gian làng quê

Trong lễ rước, các nghi thức được thực hiện theo trình tự truyền thống. Tại miếu Đồng Vệ, long ngai và bài vị của Thành hoàng được chuẩn bị chu đáo trước khi đoàn rước khởi hành. Theo tư liệu về lễ hội, hệ thống kiệu gồm kiệu Văn với 8 người rước và kiệu Thánh với 16 người rước. Đoàn rước tiến về đình Bích Đại trong sự chứng kiến của cộng đồng. Khi đoàn rước tới đình, chiêng trống nổi lên, các nghi thức nghênh Thánh và an vị được thực hiện tại thượng cung.

Năm 2026, nghi lễ rước kiệu Đại Đồng tiếp tục được tổ chức tại xã Vĩnh Hưng, vào ngày 20 tháng Giêng năm Bính Ngọ, tức ngày 8/3/2026. Theo thông tin của UBND xã Vĩnh Hưng, lễ hội diễn ra trang nghiêm, tưng bừng, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương. Điều này cho thấy sau khi địa giới hành chính thay đổi, không gian hành chính có thể thay đổi nhưng không gian văn hóa của lễ hội vẫn được cộng đồng tiếp nối.

Lễ hội và khát vọng về cuộc sống no đủ

Đằng sau những nghi thức trang nghiêm và trò diễn vui tươi là một hệ thống quan niệm dân gian sâu sắc. Đối với cư dân nông nghiệp, đầu năm là thời điểm mở đầu một chu kỳ sản xuất mới. Người dân cầu mong trời đất thuận hòa, mùa màng bội thu, vật nuôi sinh trưởng và gia đình bình an. Hội Trâu rơm – Bò rạ thể hiện rõ nhất khát vọng ấy. Hình ảnh trâu bò khỏe mạnh, hoạt động sản xuất được tái hiện trong lễ hội chính là lời cầu mong cho “nông trang thịnh vượng”, phù hợp với truyền thuyết về vị Thành hoàng đã dạy dân trăm nghề. Lễ hội vì vậy không chỉ hướng về quá khứ. Nó còn phản ánh ước vọng rất gần gũi của con người hôm nay: một năm mới thuận lợi, gia đình hạnh phúc, quê hương phát triển và cuộc sống ngày càng tốt đẹp.

Điểm đến văn hóa giàu sức hút của Vĩnh Hưng

Trong định hướng phát triển của xã Vĩnh Hưng, văn hóa và di sản được xem là một nguồn lực quan trọng. Địa phương hiện có nhiều giá trị văn hóa truyền thống, trong đó Lễ hội Đại Đồng được xác định là một di sản nổi bật, có khả năng góp phần quảng bá hình ảnh quê hương và thúc đẩy phát triển du lịch.

Đối với du khách, đến Vĩnh Hưng vào mùa lễ hội là cơ hội để trải nghiệm một không gian văn hóa dân gian vẫn còn sức sống: từ nghi lễ tại đình, miếu, tiếng trống hội, đoàn rước kiệu đến những hình ảnh trâu rơm, bò rạ độc đáo.

Trong địa giới mới của tỉnh Phú Thọ, Lễ hội Đại Đồng tiếp tục là một “mạch nguồn” nối quá khứ với hiện tại, để mỗi thế hệ người dân Vĩnh Hưng hôm nay có thể tìm thấy trong lễ hội câu chuyện về quê hương, về cội nguồn và về trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa mà cha ông đã trao truyền.