Mỗi độ Xuân về, xã Hải Lựu, tỉnh Phú Thọ lại rộn ràng không khí lễ hội chọi trâu truyền thống – một lễ hội dân gian đặc sắc đã gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa của người dân địa phương. Với những nghi lễ mang đậm tín ngưỡng dân gian, tiếng trống hội rộn ràng và những màn so tài mạnh mẽ của các “ông Câu”, lễ hội là điểm hẹn hấp dẫn thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương mỗi dịp đầu năm.

Lễ hội chọi trâu Hải Lựu được biết đến là lễ hội dân gian cổ xưa nhất Việt Nam. Theo truyền thuyết được lưu truyền trong dân gian, lễ hội có nguồn gốc từ thế kỷ II trước Công nguyên, gắn với Thừa tướng Lữ Gia của nước Nam Việt. Khi quân Hán xâm lược, Lữ Gia lui quân về vùng núi Hải Lựu để tổ chức chống giặc.Tương truyền, sau mỗi trận thắng, ông cho tổ chức chọi trâu nhằm khích lệ tinh thần chiến đấu, sự dũng mãnh và lòng quả cảm của quân sĩ. Trâu sau khi chọi được làm thịt để khao quân. Sau khi Lữ Gia qua đời, người dân địa phương tôn ông làm Thành hoàng và câu chuyện về những trận chọi trâu được lưu truyền qua nhiều thế hệ.Từ đó lễ hội chọi trâu ra đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ, dần trở thành một tục cổ truyền thống, một nét văn hóa đặc trưng của địa phương.

Một nét độc đáo của lễ hội chọi trâu Hải Lựu là các “ông Câu” không chỉ được chăm sóc bởi cá nhân mà thường do cộng đồng cùng tham gia nuôi dưỡng, từ các xóm, làng đến dòng họ. Mỗi “ông Câu” vì thế mang theo niềm tự hào, sự kỳ vọng và tình cảm của cả cộng đồng. Khi tiếng trống hội vang lên, những “ông Câu” bước vào sới đấu trong sự cổ vũ sôi động của người dân và du khách. Những màn đối đầu quyết liệt, mạnh mẽ tạo nên không khí náo nhiệt, đồng thời thể hiện tinh thần thượng võ, sức mạnh và ý chí kiên cường – những giá trị được cộng đồng gìn giữ qua thời gian.

Lễ hội được duy trì liên tục cho đến năm 1947, sau đó phải tạm dừng do ảnh hưởng của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Đến năm 2002, thể theo nguyện vọng của Nhân dân địa phương, được sự đồng ý của các cấp, chính quyền Lễ hội Chọi trâu truyền thống Hải Lựu được chính thức phục hồi sau 55 năm bị gián đoạn. Từ đó, Lễ hội chọi trâu truyền thống Hải Lựu được tổ chức thường niên vào các ngày 15, 16 và 17 tháng Giêng âm lịch, với nội dung và hình thức phong phú, đặc sắc theo nghi lễ cổ truyền. Ngày 15 tháng Giêng là ngày diễn ra các nghi lễ tâm linh, tế lễ truyền thống nhằm tưởng nhớ công đức Thành hoàng làng và các bậc tiền nhân. Ngày 16 tổ chức các trận thi đấu vòng loại, tạo không khí sôi nổi, hào hứng cho lễ hội. Ngày 17 là ngày thi đấu chính với các vòng tứ kết, bán kết, chung kết, đồng thời tổ chức bế mạc và trao giải cho các “ông Câu” xuất sắc.

Ngày nay, Lễ hội Chọi trâu Hải Lựu không chỉ là niềm tự hào mà còn là thương hiệu văn hóa đặc sắc của địa phương. Lễ hội đã ăn sâu vào tiềm thức, trở thành một phần máu thịt của mỗi người dân Hải Lựu. Hàng năm lễ hội thu hút hàng vạn người tham dự, nhân dân trong vùng này vẫn còn lưu truyền câu ca:

“Dù ai đi đâu, về đâu

Tháng giêng mười bảy chọi trâu thì về

Dù ai buôn bán trăm nghề

Tháng giêng mười bảy thì về chọi trâu”

Câu ca không chỉ nhắc nhở mốc thời gian diễn ra lễ hội mà còn phản ánh sâu sắc tình cảm gắn bó, niềm tự hào và ý thức gìn giữ phong tục cổ truyền của cộng đồng. Lễ hội Chọi trâu truyền thống Hải Lựu hàng năm không đơn thuần là một hoạt động vui xuân mà đã trở thành điểm hẹn văn hóa, nơi kết nối quá khứ với hiện tại, gắn kết con người với quê hương, góp phần bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

Không chỉ mang giá trị văn hóa, tín ngưỡng, Lễ hội chọi trâu Hải Lựu còn là sản phẩm du lịch giàu sức hấp dẫn, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Phú Thọ. Đến Hải Lựu vào mùa lễ hội, du khách có cơ hội hòa mình vào không khí ngày hội truyền thống, tìm hiểu những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ và cảm nhận đời sống văn hóa cộng đồng đặc sắc của vùng trung du Bắc Bộ. Với lịch sử lâu đời, những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ cùng sức hấp dẫn riêng biệt, Lễ hội chọi trâu Hải Lựu góp phần tạo nên sắc màu đa dạng cho mùa lễ hội đầu xuân của Phú Thọ, trở thành điểm đến đáng trải nghiệm trong hành trình khám phá vùng Đất Tổ.