Ven dòng sông Hồng, tại thôn Bích Chu, xã Vĩnh Phú, tỉnh Phú Thọ, có một làng nghề đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành thương hiệu nổi tiếng của vùng đất trung du Bắc Bộ. Đó là làng mộc Bích Chu – nơi tiếng cưa, tiếng đục, tiếng máy xẻ hòa cùng mùi thơm của gỗ tạo nên một nhịp sống lao động đặc trưng đã được gìn giữ suốt hơn 400 năm.

Không chỉ sản xuất những sản phẩm đồ gỗ phục vụ đời sống, người thợ Bích Chu còn nổi tiếng với khả năng chạm khắc, dựng nhà gỗ truyền thống, chế tác đồ thờ, tượng gỗ, đại tự, hoành phi, câu đối và phục chế các công trình kiến trúc cổ. Qua đôi bàn tay tài hoa, những khúc gỗ vô tri được thổi hồn để trở thành những sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ và văn hóa.

Hơn 400 năm giữ nghề

Theo sử sách và lời kể của các thế hệ cao niên, nghề mộc Bích Chu có lịch sử hơn 400 năm. Thuở ban đầu, nơi đây có 8 người thợ cả đến làm nghề. Từ những người thợ đầu tiên ấy, nghề được truyền lại cho con cháu, rồi dần trở thành nghề chính của đông đảo người dân trong làng.

Trải qua thời gian, nghề mộc không chỉ trở thành kế sinh nhai mà còn ăn sâu vào đời sống văn hóa của cộng đồng. Mỗi năm vào ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng âm lịch, người dân lại tổ chức lễ hội tại nhà thờ Tổ nghề để tưởng nhớ ông Đỗ Ban, vị tổ nghề mộc được người dân tôn kính. Đặc biệt, tại nhà thờ Tổ vẫn lưu giữ một chiếc thước mộc cổ. Với người Bích Chu, đây không đơn thuần là một công cụ lao động mà còn là kỷ vật nhắc nhở các thế hệ về nguồn gốc nghề nghiệp, về đạo đức và cái tâm của người thợ.

Nghề mộc trở thành một phần đời sống Bích Chu

Bích Chu nằm trong vùng bãi bồi ven sông Hồng. Đất đai thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp nhưng đối với người dân nơi đây, nghề mộc từ lâu mới là nghề đem lại nguồn thu nhập chính và tạo nên diện mạo kinh tế đặc trưng của làng.

Từ những xưởng mộc gia đình, nghề phát triển thành một hệ thống sản xuất đa dạng. Có cơ sở chuyên làm đồ gia dụng, có nơi tập trung vào đồ nội thất cao cấp, có cơ sở chuyên đồ thờ, tượng gỗ, sập gụ, tủ chè, phù điêu; cũng có những người thợ chuyên dựng và phục chế nhà gỗ, đình, chùa, miếu mạo. Sự chuyên môn hóa giúp mỗi người thợ phát huy thế mạnh riêng, đồng thời tạo nên những sản phẩm ngày càng tinh xảo.

Ngày nay, sản phẩm mộc Bích Chu đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Từ Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên đến nhiều địa phương phía Nam, thương hiệu “mộc Bích Chu” được biết đến bởi chất lượng sản phẩm và kỹ thuật chế tác truyền thống. Điểm làm nên sự khác biệt của nghề mộc Bích Chu là sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và khả năng cảm nhận chất liệu của người thợ. Những sản phẩm quen thuộc như bàn, ghế, giường, tủ được chăm chút từ khâu chọn gỗ, xử lý vật liệu đến tạo dáng, hoàn thiện. Nhưng ở những sản phẩm mỹ nghệ và đồ thờ, trình độ của người thợ còn được thể hiện rõ hơn qua từng đường chạm, nét khắc. Các nghệ nhân Bích Chu có thể chế tác tượng gỗ, sập gụ, tủ chè, hoành phi, câu đối, đại tự sơn son thếp vàng và các bức phù điêu với hoa văn cầu kỳ, mang đậm phong cách mỹ thuật truyền thống. Nhiều sản phẩm và cấu kiện do người thợ Bích Chu chế tác còn hiện diện trong đình, chùa và các công trình tín ngưỡng. Đặc biệt, kỹ thuật dựng và phục chế kiến trúc gỗ cổ đòi hỏi người thợ không chỉ giỏi nghề mà còn phải hiểu về kết cấu, hoa văn, tỷ lệ và đặc điểm kiến trúc truyền thống. Đây là phần tinh hoa giúp nghề mộc Bích Chu vượt ra khỏi phạm vi sản xuất đồ gỗ thông thường để trở thành một nghề gắn với bảo tồn những giá trị văn hóa vật thể.

Bích Chu – điểm đến văn hóa của Phú Thọ

Ngày nay, làng mộc Bích Chu không chỉ được biết đến như một nơi sản xuất đồ gỗ mà còn là một điểm đến du lịch văn hóa – lịch sử và trải nghiệm làng nghề của tỉnh Phú Thọ. Với du khách, một chuyến đến Bích Chu không chỉ là dịp mua một món đồ gỗ mà còn là cơ hội nhìn thấy những người thợ trực tiếp làm nghề, nghe tiếng đục trên từng thớ gỗ, tìm hiểu câu chuyện về Tổ nghề và cảm nhận cách một cộng đồng gìn giữ nghề truyền thống qua nhiều thế hệ.

Không gian làng nghề còn gắn với những công trình văn hóa có giá trị. Đình Bích Chu là một di tích kiến trúc nghệ thuật đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia, góp phần làm phong phú thêm giá trị văn hóa của vùng đất nơi nghề mộc đã bén rễ hàng trăm năm.