Ngày 8/12/2017, tại hội nghị lần thứ 12, Ủy ban liên Chính phủ về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO đã chính thức đưa Hát Xoan ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp và công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là trường hợp đầu tiên và duy nhất trong lịch sử UNESCO, khẳng định giá trị và sức sống mãnh liệt của di sản.

Trình diễn Hát Xoan Phú Thọ khai mạc Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa – Du lịch Đất Tổ năm 2025

Trong giai đoạn 2020-2025, tỉnh Phú Thọ tiếp tục dồn tâm sức thực hiện Đề án gìn giữ và phát huy giá trị Hát Xoan, đạt nhiều thành tựu quan trọng từ truyền dạy đến gắn kết di sản với du lịch bền vững. Nỗ lực này tạo dựng vị trí và sức sống mới cho Hát Xoan. Trước những khó khăn trong dòng chảy của sự phát triển, tỉnh vẫn đang tiếp tục thực hiện chính sách đãi ngộ nghệ nhân, thu hút lớp trẻ và đẩy mạnh công tác số hóa để di sản trở thành tài sản vô giá cho muôn đời.

Công tác tuyên truyền và quảng bá đã đóng vai trò then chốt, đưa Hát Xoan từ sân đình cổ kính ra với công chúng hiện đại, huy động sự vào cuộc của hệ thống chính trị và truyền thông. Nội dung tập trung làm rõ nỗ lực phục hồi và ý nghĩa sự kiện UNESCO, đồng thời quảng bá văn hóa, du lịch Phú Thọ. Hàng trăm tin, bài, phóng sự đã được sản xuất và lan tỏa rộng rãi trên các nền tảng số, biến Hát Xoan thành chủ đề thu hút hàng triệu lượt truy cập. Hình ảnh Hát Xoan còn vươn ra thế giới qua các sự kiện đối ngoại.

Các em học sinh tìm hiểu, thực hành Hát Xoan tại Miếu Lãi Lèn 

Cùng với đó, ngành Giáo dục đã lồng ghép Hát Xoan vào nhà trường, đảm bảo 100% giáo viên âm nhạc các cấp được tập huấn. Công tác nghiên cứu, kiểm kê và tư liệu hóa cũng được thực hiện đều đặn. Cộng đồng, đặc biệt là 4 phường Xoan gốc và các câu lạc bộ, đóng vai trò là “người giữ lửa” quan trọng, gìn giữ di sản qua các lễ hội truyền thống gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Hát Xoan được truyền dạy và thực hành trong cộng đồng một cách đều đặn, bền vững. Tại 4 phường Xoan gốc, các nghệ nhân vẫn miệt mài truyền dạy cho thành viên và học sinh vào các dịp cuối tuần, nghỉ hè. Tỉnh đã tổ chức nhiều lớp truyền dạy chuyên sâu cho thành viên phường Xoan gốc, đào tạo nghệ nhân kế cận chất lượng cao và mở lớp cho giáo viên âm nhạc, tạo ra một mạng lưới truyền dạy vững chắc.

Về mặt vật chất và nghi lễ, các không gian diễn xướng Hát Xoan tại di tích liên quan đều đã được tu bổ và phục hồi khang trang, trở thành nơi lý tưởng để truyền dạy, thực hành nghi lễ, và trình diễn. Tập tục Hát Xoan kết nước nghĩa đã mai một cũng được phục hồi thành công. Tỉnh Phú Thọ đã tổ chức phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hát Xoan và hỗ trợ kinh phí hàng năm đáng kể cho các phường Xoan gốc để duy trì hoạt động và phát triển du lịch.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch truyền dạy Hát Xoan cho hạt nhân các Câu lạc bộ văn nghệ

Hát Xoan xưa chỉ vang vọng nơi sân đình cổ kính, nay đã ngân vang khắp nơi trên vùng Đất Tổ. Giá trị của Hát Xoan được khai thác để trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, một lịch trình không thể thiếu của du khách khi về với miền Đất Tổ. Không gian trình diễn Xoan được mở rộng trên toàn tỉnh. Biểu diễn không chỉ diễn ra ở vùng phát tích (Đình Hùng Lô, Miếu Lãi Lèn) mà còn ở nhiều đền, đình cổ khác. Nhiều sản phẩm du lịch đặc trưng đã ra đời như “Hát Xoan làng cổ” và Chương trình “Tour đêm Đền Hùng” với chủ đề “Trở về Cội nguồn – Linh thiêng Đất Tổ”.

Nhằm tiếp tục phát huy giá trị di sản Hát Xoan, tỉnh đã đề ra nhiều giải pháp quan trọng như: Hoàn thiện chính sách cho nghệ nhân; duy trì việc truyền dạy trong cộng đồng, đưa vào giáo dục phổ thông và phát triển khóa học trực tuyến; xây dựng nền tảng số hóa toàn diện để lưu trữ dữ liệu; và kêu gọi nguồn lực xã hội hóa để đầu tư phát triển các sản phẩm/dịch vụ văn hóa Hát Xoan.

Lê Hoàng